[SEMI] XVII DOMENICA DEL TEMPO ORDINARIO (ANNO C) 2

ITALIANO

La fede è un’accoglienza del dono del Padre, che è il suo Figlio fattosi uomo, Cristo Gesù. Accolto, può manifestare che il dono del Padre è la vita divina, la zōē che non conosce tramonto, perché è l’agape – e l’amore rimane in eterno (cf Gv 3,16; 1Cor 13,8). Nel suo amore, Cristo ci unisce alla sua morte, e questa è l’azione che per prima manifesta la novità del Dio che è amore. Lungo tutta la storia dell’umanità, fino ad oggi, molti si immaginano la salvezza come un Dio che, vedendo l’impegno, la devozione, i sacrifici, le rinunce fatte dagli uomini, interviene e aggiusta ciò che di drammatico e tragico esiste nella loro vita. Se non prima, almeno dopo la morte. Invece Cristo ci unisce al suo modo di morire, che diventa il luogo supremo della più radicale manifestazione di Dio Padre. Cristo non aggiusta qualcosa che non va nell’uomo. Cristo libera l’uomo dalla morte e dal peccato, che è ciò che ha portato la morte. Cristo interviene esattamente nella morte, offrendosi nelle mani dei suoi uccisori. E la morte diventa così il luogo della comunicazione all’uomo della vita che non muore più. Il Padre risuscita il Figlio e con lui tutti coloro che si trovano in lui, uniti nel morire.

Paolo dice che in questo passaggio si manifesta la gloria di Dio Padre e che noi con Cristo conosciamo il nostro Padre ormai da suoi figli. Inoltre, è lo Spirito Santo, in Cristo, a insegnarci come chiamarlo e come vivere da suoi figli amati.

Il passaggio è una strettoia, come avviene nel parto. Infatti, gli antichi battisteri avevano la forma della croce, del calice, o dell’utero, e in tutto il rito del battesimo l’immagine della rinascita e quella della configurazione alla morte e risurrezione di Cristo si susseguono e si intrecciano per manifestare come essere risuscitati dal Padre coincide con l’essere generati nella Pasqua di Cristo Gesù. Una vita segnata dal peccato e dalla morte è stata crocifissa e la risurrezione con Cristo è vivere una novità totale, conoscendo il Padre proprio per il dono della vita che ci raggiunge nell’essere uniti a lui nella sua morte. È una novità assoluta!

Non siamo semplicemente creature di Dio, ma viviamo una vita costituita dalla figliolanza divina. E i figli sono liberi. E, come insegna Berdjaev, essere liberi veramente vuol dire essere nell’amore. L’unico ambito in cui si vive liberi è l’amore. E la vera libertà si trova in Cristo: “[la vita] nessuno me la toglie: io la do da me stesso” (Gv 10,18). L’agape è l’unico luogo dove uno è libero, perché non esiste l’agape se non è libera. Se si fanno le cose per sodisfare un dovere o per passione, non si tratta di agape.

Paolo si rivolge ai Colossesi sottolineando che, con Cristo, Dio Padre ha dato la vita anche a quelli che erano morti nei loro peccati, oppure a causa dei loro peccati. Morti sotto il peso delle colpe, per di più estranei alle promesse dell’alleanza, visto che sono pagani e non circoncisi. Paolo precisa che parla di circoncisione della carne. Dopo che il Padre gli ha rivelato il Figlio dentro il suo cuore e lui ha passato la morte con Cristo e il suo uomo vecchio è stato crocifisso ed è risuscitato il Paolo nuovo, Paolo sa definitivamente che “in Cristo Gesù non è la circoncisione che vale o non circoncisione, ma la fede che si rende operosa per mezzo della carità” (Gal 5,6). Paolo sa proprio per esperienza come la religione porti a sentirsi a posto e come ti autorizzi a giudicare gli altri. Paolo conosce come la religione renda passionale anche la mentalità, il modo di pensare. I pagani vivono secondo questo mondo, secondo le tentazioni delle passioni, divenendo così uomini ribelli. Ma Paolo sa che anche i circoncisi, benché appartenenti al popolo eletto, arrivano ad un ragionamento passionale (cf Ef 2,1-3). Perché la legge, se tu arrivi a compierla in qualcosa, ti fa sentire grande e migliore degli altri, tanto che cominci a giudicare gli altri. Proprio in quel momento manifesti che sei fuori dall’amore, e dunque pecchi. Perciò Paolo dice chiaramente: “mentre giudichi l’altro condanni te stesso (Rm 2,1).

Non serve vivere un valore alto, sia esso culturale, morale o religioso, se non lo si vive nell’amore. Ma l’amore non è raggiungibile da nessun uomo partendo dalla propria natura umana. Tutta l’umanità, “giudei e greci, tutti sono sotto il dominio del peccato” (Rm 3,9). Infatti, ci possiamo sforzare da eroi per vivere i grandi ideali, i valori, ma non manifesteremo mai Dio come amore e Padre, perché non viviamo l’amore libero. L’agape, l’amore libero, si riceve dalle Persone di Dio, perché Dio è agape.

“Tutti [non solo giudei e greci] hanno peccato e sono privi della gloria di Dio” (Rm 3,23). Privi della gloria di Dio vuol dire esattamente che l’uomo senza la zōē e l’agape non può manifestare Dio.

Paolo nella lettura di oggi spiega che loro, i Colossesi pagani, erano morti, ma Dio ha dato loro la vita nuova perdonando i loro peccati. Infatti, quando parla del perdono, non usa l’espressione “a voi Colossesi”, ma include tutti in un “noi”, perché tutti insieme, gli uni gli altri, siamo raggiunti dal Padre con l’amore in Cristo Gesù. Tutti coloro che accolgono il dono del Padre “sono giustificati gratuitamente per la grazia, per mezzo della redenzione, che è in Cristo Gesù” (Rm 3,24). Per Paolo, essere giustificati vuol dire trovarsi nel giusto rapporto con Dio. E l’unico giusto rapporto con Dio, che è Padre, è scoprirsi suoi figli generati in Cristo Gesù, ricevendo per opera dello Spirito Santo la sua stessa vita, che è costituita come agape. Allora tutta la condizione dell’uomo cambia completamente.

“E chi è generato da Dio non commette il peccato perché un germe divino dimora in lui e non può peccare perché è stato generato da Dio” (1Gv 3,9). E se siamo figli di Dio Padre e camminiamo nella luce che è Cristo, siamo in comunione con gli altri e il sangue di Gesù, suo Figlio, purifica da ogni peccato (cf 1Gv 1,7).

Infatti, nel brano di oggi Paolo apre la questione del documento (il chirografo) che con le prescrizioni ci era contrario. Il chirografo, come parola, proviene dal mondo giuridico greco prima di Cristo. Si trattava di un documento scritto a mano, inchiodato in pubblico, contenente l’elenco dei debiti di un mutuo che va saldato. Ora, questo documento era per noi sfavorevole. Anzi era contro di noi. Cristo ha tolto di mezzo questo documento, lo ha inchiodato sulla croce. Unendoci alla sua morte sulla croce e alla sua risurrezione, Cristo ci ha collocati in una vita nuova, dove l’amore del Padre ci rende liberi e non esiste più nessun chirografo, conseguenza di leggi e prescrizioni, che ci può rendere schiavi! Né la legge di Mosè, né quelle prescrizioni che alcuni vorrebbero che continuassimo a vivere anche nella Chiesa (cf Gal 5,1-4). Infatti, dopo pochi versetti Paolo sarà durissimo con coloro che vogliono introdurre nella fede in Cristo Gesù le usanze della religione (cf Col 2,16-23).

Come testimonia la storia, l’inganno di un certo modo di essere Chiesa è proprio questo modo di ragionare che viene espresso nel chirografo. Ma Paolo conclude che tutte queste cose sono “una parvenza di sapienza con la loro falsa religiosità e umiltà e mortificazione del corpo, ma in realtà non hanno alcun valore se non quello di soddisfare la carne” (Col 2,23). E quando la religione si secolarizza, come è avvenuto in questi tempi, allora è proprio il mondo, come dice giustamente Schmemann, a gestire l’agenda della Chiesa. Anzi, non solo l’agenda, come oggi è facilmente visibile, ma le idee e i modi del mondo diventano una specie di chirografo, e la figliolanza con il Padre che ama e il sangue di Cristo che purifica e perdona e lo Spirito Santo che versa nei nostri cuori l’agape è come se fossero dimenticati. Allora, cosa si può manifestare?

 

SEMI è la rubrica del Centro Aletti disponibile ogni mercoledì.
Ogni settimana, oltre all’omelia della domenica in formato audio, sarà disponibile sul sito LIPA un approfondimento delle letture della liturgia eucaristica domenicale o festiva.

 

ENGLISH

Faith is an acceptance of the Father’s gift, Christ Jesus, his Son made man. Once accepted, it reveals that the Father’s gift is divine life, the zōē that never sets because it is agape – and love remains forever (cf. Jn 3:16; 1 Cor 13:8). In his love, Christ unites us to his death, and this is the action that first manifests the newness of God who is love. Throughout human history, until today, many have imagined salvation as a God who, seeing the commitment, devotion, sacrifices and renunciations made by human beings, intervenes and adjusts what is dramatic and tragic in their lives. If not before, then at least after death. But Christ unites us to his way of dying, which becomes the supreme place of God the Father’s most radical manifestation. Christ does not fix something that is wrong with man. Christ frees man from death and also from sin, which is that which caused death. Christ intervenes precisely in death, offering himself into the hands of his killers. Thus, death becomes the place where the life that no longer dies is communicated to the human person. The Father raises the Son, and with him all those who are in him, united in dying.

Paul says that in this passage the glory of God the Father is revealed and that we, with Christ, now know our Father as his children. Furthermore, it is the Holy Spirit, in Christ, who teaches us how to address him and how to live as his beloved children.

This passage is a narrow passage, as in childbirth. In fact, ancient baptisteries were shaped like a cross, a chalice, or a womb. Throughout the baptismal rite, the image of rebirth and that of configuration to Christ’s death and resurrection alternate and intertwine to show how being raised by the Father coincides with being generated at Christ Jesus’ Passover. A life marked by sin and death has been crucified. Resurrection with Christ is to live a totally new life, knowing the Father precisely through the gift of life that reaches us in our being united with him in his death. This is an absolute novelty!

We are not simply creatures of God. Rather, we live a life constituted by divine sonship, and children are free. As Berdyaev teaches, to be truly free means to be in love. The only realm in which one lives freely is love. And true freedom is found in Christ: “No one takes [my life] from me, but I lay it down on my own” (Jn 10:18). Agape is the only place where one is free, because agape does not exist unless it is free. If you do things out of duty or passion, it is not agape.

Paul addresses the Colossians, emphasising that with Christ, God the Father also gave life to those who had died in their sins or because of their sins. They died under the weight of their sins; moreover, they were strangers to the promises of the covenant, since they were pagans and uncircumcised. Paul specifies that he is referring to circumcision of the flesh. After the Father revealed his Son to him in his heart and he passed through death with Christ and his old man was crucified and the new Paul was resurrected, Paul knows definitively that “in Christ Jesus, neither circumcision nor uncircumcision counts for anything, but only faith working through love.” (Gal 5:6). Paul knows from experience how religion leads one to feel righteous and how it authorises one to judge others. Paul knows how religion makes even the mentality, the way of thinking, passionate. Pagans live according to this world, according to the temptations of the passions, thus becoming rebellious men. But Paul knows that even the circumcised, although they belong to the chosen people, arrive at passionate reasoning (cf. Eph 2:1-3) because the law, if you manage to fulfil it in some way, makes you feel superior and better than others, so much so that you begin to judge others. At that very moment, you show that you are outside of love, and therefore you sin. That is why Paul says clearly: “the standard by which you judge another you condemn yourself” (Rom 2:1).

There is no point in living some lofty value, be it cultural, moral or religious, if it is not lived in love. But love is not attainable by any human person based on their own human nature. All humanity, “Jews and Greeks alike … are all under the domination of sin” (Rom 3:9). In fact, we can strive heroically to live great ideals and values, but we will never manifest God as love and Father, because we do not live love in freedom. Agape, free(d) love, is received from the Persons of God, because God is agape.

“All [not only Jews and Greeks] have sinned and are deprived of the glory of God” (Rom 3:23). Falling short / being deprived of the glory of God means precisely that the human person without zōē and agape cannot manifest God.

In today’s reading, Paul explains that they, the pagan Colossians, were dead, but God gave them new life by forgiving their sins. In fact, when he speaks of forgiveness, he does not use the expression “you Colossians”, but includes everyone in a “we”, because all together, one another, we are reached by the Father with love in Christ Jesus. All those who accept the Father’s gift “are justified freely by his grace through the redemption in Christ Jesus” (Rom 3:24). For Paul, to be justified means to be in the right relationship with God. And the only right relationship with God, who is Father, is to discover that we are his children, begotten in Christ Jesus, receiving through the Holy Spirit his very life, which is constituted as agape. At that moment, the whole condition of the human person is completely changed.

“No one who is begotten by God commits sin, because God’s seed remains in him; he cannot sin because he is begotten by God.” (1 John 3:9). And if we are children of God the Father and walk in the light that is Christ, we are in communion with one another, and the blood of Jesus, his Son, purifies us from all sin (cf. 1 John 1:7).

In fact, in today’s reading, Paul raises the question of the document (the chirograph, cf. v. 14) that was against us with its requirements. The word chirograph has its origins before Christ in the Greek juridical world. It was a handwritten document, publicly nailed / posted, containing the list of debts to be paid. The document to which Paul refers was unfavourable to us; indeed, it was against us. Christ removed this document, nailing it to the cross. By uniting us to his death on the cross and his resurrection, Christ has placed us in a new life, where the love of the Father makes us free. There is no longer any chirograph, consequent to laws and prescriptions, that can enslave us! Neither the law of Moses nor those prescriptions by which some would like us to continue to live even in the Church (cf. Gal 5:1-4). In fact, a few verses later, Paul is very harsh with those who want to introduce the customs of religion into faith in Christ Jesus (cf. Col 2:16-23).

As history shows, the deception of a certain way of being Church is exactly this way of thinking that is expressed in the chirograph. But Paul concludes that all these things are “a semblance of wisdom in rigor of devotion and self-abasement (and) severity to the body, they are of no value against gratification of the flesh.” (Col 2:23). And when religion becomes secularised, as has happened in recent times, then it is precisely the world, as Schmemann rightly says, that manages the Church’s agenda. Indeed, not only the agenda, as is easily visible today, but the ideas and ways of the world become a kind of promissory note, and our sonship with the Father who loves us, the blood of Christ that purifies and forgives, and the Holy Spirit who pours agape into our hearts are as if forgotten. In such a situation, what can possibly be manifested?

 

SEEDS, the Aletti Centre’s column, is available every Wednesday.
Every week, in addition to the Sunday homily in audio format, an in-depth study of the readings from the Sunday or festive Eucharistic liturgy will be available on the LIPA website.

 

ESPAÑOL

La fe es aceptación del don del Padre, que es su Hijo hecho hombre, Cristo Jesús. Acogida, puede manifestar que el don del Padre es la vida divina, el zōē que no conoce mengua, porque es ágape -y el amor permanece para siempre (cf. Jn 3,16; 1 Cor 13,8)-. En su amor, Cristo nos une a su muerte, y ésta es la acción que manifiesta en primer lugar la novedad del Dios que es amor. A lo largo de la historia humana, hasta hoy, muchos imaginan la salvación como un Dios que, viendo el compromiso, la entrega, los sacrificios, las renuncias que hacen los hombres, interviene y arregla lo que hay de dramático y trágico en sus vidas. Si no antes, al menos después de la muerte. En cambio, Cristo nos une a su modo de morir, que se convierte en el lugar supremo de la manifestación más radical de Dios Padre. Cristo no arregla algo que está mal en el hombre. Cristo libera al hombre de la muerte y del pecado, que es lo que trajo la muerte. Cristo interviene precisamente en la muerte, ofreciéndose en manos de sus verdugos. Y la muerte se convierte así en el lugar de la comunicación al hombre de la vida que ya no muere. El Padre resucita al Hijo y con él a todos los que están en él, unidos en el morir.

Pablo dice que en este pasaje se manifiesta la gloria de Dios Padre y que nosotros, con Cristo, conocemos ahora a nuestro Padre como hijos suyos. Además, es el Espíritu Santo, en Cristo, quien nos enseña a llamarle y a vivir como sus hijos amados.

El paso es un cuello de botella, como lo es en el parto. De hecho, los antiguos baptisterios tenían forma de cruz, de cáliz o de vientre, y a lo largo del rito del bautismo la imagen del renacimiento y la de la configuración con la muerte y resurrección de Cristo se suceden y entrelazan para manifestar cómo el ser resucitado por el Padre coincide con el ser engendrado en la Pascua de Cristo Jesús. Una vida marcada por el pecado y la muerte ha sido crucificada y la resurrección con Cristo es experimentar la novedad total, conociendo al Padre precisamente por el don de la vida que nos viene al estar unidos a Él en su muerte. ¡Es una novedad total!

No somos meras criaturas de Dios, sino que vivimos una vida constituida por la filiación divina. Y los hijos son libres. Y, como enseña Berdjaev, ser libre significa verdaderamente estar enamorado. El único ámbito en el que se vive libre es en el amor. Y la verdadera libertad se encuentra en Cristo: «[La vida] nadie me la quita; yo la doy de mí mismo» (Jn 10,18). El ágape es el único lugar donde uno es libre, porque no hay ágape si no es libre. Si uno hace las cosas para cumplir un deber o por pasión, no es ágape.

Pablo se dirige a los colosenses subrayando que, con Cristo, Dios Padre dio también la vida a los que habían muerto en sus pecados, o a causa de sus pecados. Muertos bajo el peso de la culpa, extraños además a las promesas de la alianza, por ser paganos e incircuncisos. Pablo precisa que habla de circuncisión de la carne. Después de que el Padre ha revelado al Hijo en su corazón y él ha pasado con Cristo y su hombre viejo ha sido crucificado y el nuevo Pablo ha resucitado, Pablo sabe definitivamente que «en Cristo Jesús no vale la circuncisión ni la incircuncisión, sino la fe que se hace activa por la caridad» (Ga 5,6). Pablo sabe por experiencia cómo la religión lleva a sentirse bien y cómo te capacita para juzgar a los demás. Pablo sabe también cómo la religión apasiona la mentalidad, la forma de pensar. Los paganos viven según este mundo, según las tentaciones de las pasiones, convirtiéndose así en hombres rebeldes. Pero Pablo sabe que incluso los circuncidados, aunque pertenezcan al pueblo elegido, llegan a un modo de pensar apasionado (cf Ef 2,1-3). Porque la ley, si llegas a cumplirla en algo, te hace sentir grande y mejor que los demás, tanto que empiezas a juzgar a los demás. En ese mismo momento manifiestas que estás fuera del amor, y por tanto pecas. Por eso Pablo dice claramente: “al juzgar al otro te condenas a ti mismo (Rom 2,1).

No tiene sentido vivir un valor elevado, ya sea cultural, moral o religioso, si no se vive en el amor. Pero el amor no es alcanzable por ningún hombre desde su propia naturaleza humana. Toda la humanidad, «judíos y griegos, todos están bajo el dominio del pecado» (Rom 3,9). En efecto, podemos esforzarnos como héroes por vivir los grandes ideales, los valores, pero nunca manifestaremos a Dios como amor y Padre, porque no vivimos el amor libre. El ágape, el amor libre, se recibe de las Personas de Dios, porque Dios es ágape.

«Todos [no sólo judíos y griegos] han pecado y están privados de la gloria de Dios» (Rom 3,23). Privados de la gloria de Dios significa exactamente que el hombre sin zōē y ágape no puede manifestar a Dios.

Pablo, en la lectura de hoy, explica que ellos, los colosenses paganos, estaban muertos, pero Dios les dio nueva vida perdonándoles sus pecados. De hecho, cuando habla del perdón, no utiliza la expresión «a vosotros, colosenses», sino que incluye a todos en un «nosotros», porque todos juntos, unos a otros, somos alcanzados por el Padre con amor en Cristo Jesús. Todos los que aceptan el don del Padre «son justificados gratuitamente por la gracia mediante la redención que es en Cristo Jesús (Rm 3,24)». Para Pablo, estar justificado es estar en relación correcta con Dios. Y la única relación correcta con Dios, que es Padre, es descubrirse sus hijos engendrados en Cristo Jesús, recibiendo por el poder del Espíritu Santo su propia vida, que se constituye como ágape. Entonces toda la condición del hombre cambia por completo.

«El que ha sido engendrado por Dios no peca, porque en él habita una semilla divina, y no puede pecar, porque ha sido engendrado por Dios» (1Jn 3,9). Y si somos hijos de Dios Padre y caminamos en la luz que es Cristo, estamos en comunión con los demás, y la sangre de Jesús, su Hijo, limpia de todo pecado (cf. 1Jn 1,7).

De hecho, en el pasaje de hoy Pablo abre la cuestión del documento (el quirógrafo) que nos era contrario con las prescripciones. El quirógrafo, como palabra, procede del mundo jurídico griego anterior a Cristo. Era un documento manuscrito, clavado en público, que contenía la lista de deudas de una hipoteca que había que pagar. Ahora bien, este documento nos era desfavorable. De hecho, nos perjudicaba. Cristo quitó de en medio este documento, lo clavó en la cruz. Al unirnos a su muerte en la cruz y a su resurrección, Cristo nos ha colocado en una vida nueva, en la que el amor del Padre nos hace libres, y ya no hay ningún quirograma, ninguna consecuencia de leyes y prescripciones, que pueda esclavizarnos. Ni la ley de Moisés, ni esas prescripciones que algunos quieren que sigamos viviendo incluso en la Iglesia (cf. Ga 5,1-4). De hecho, al cabo de unos versículos Pablo será muy duro con los que quieren introducir las costumbres de la religión en la fe en Cristo Jesús (cf. Col 2,16-23).

Como atestigua la historia, el engaño de un determinado modo de ser Iglesia es precisamente este modo de razonar que se expresa en el quirógrafo. Pero Pablo concluye que todas estas cosas son «apariencia de sabiduría con su falsa religiosidad y humildad y mortificación del cuerpo, pero en realidad no tienen ningún valor sino para satisfacer la carne» (Col 2,23). Y cuando la religión se seculariza, como ha sucedido en estos tiempos, entonces es precisamente el mundo, como bien dice Schmemann, el que dirige la agenda de la Iglesia. De hecho, no sólo la agenda, como es fácilmente visible hoy en día, sino que las ideas y los modos del mundo se convierten en una especie de quirografo, y la filiación con el Padre que ama y la sangre de Cristo que purifica y perdona y el Espíritu Santo que derrama el ágape en nuestros corazones queda como olvidada. Entonces, ¿qué se puede manifestar?

 

SEMILLAS es una publicación del Centro Aletti disponible todos los miércoles.
Cada semana, además del audio de la homilía dominical, estará disponible en el sitio de LIPA un comentario a las lecturas de la Liturgia del Domingo, como así también a las lecturas de la semana.

 

SLOVENŠČINA

Vera je sprejetje Očetovega daru, njegovega Sina, ki je postal človek – Jezus Kristus. Ko je sprejet, lahko razodene, da je Očetov dar božje življenje, zōē, ki ne pozna zatona, ker je zastonjska ljubezen (agapē) – in ljubezen večno ostane (prim. Jn 3,16; 1 Kor 13,8). Kristus nas v svoji ljubezni združi s svojo smrtjo, kar je prvo dejanje, ki razodeva novost Boga, ki je ljubezen. Skozi celotno zgodovino človeštva, vse do danes, si mnogi predstavljajo odrešenje kot poseg Boga, ki – ko vidi človekov trud, pobožnost, žrtve in odpovedi – posreduje in popravi to, kar je v življenju ljudi dramatično in tragično. Če ne prej, pa vsaj po smrti. Toda Kristus nas združi s svojim načinom umiranja, ki najgloblje razodene Boga Očeta. Kristus ne popravi tega, kar v človeku ni v redu. Kristus človeka osvobodi smrti in greha, ki je povzročil smrt. Kristus poseže prav v smrt, ko se izroči v roke svojih ubijalcev. Tako smrt postane kraj, kjer je človeku podarjeno življenje, ki ne umre več. Oče obudi Sina in z njim vse, ki so v njem združeni v umiranju.

Pavel pravi, da se v tem prehodu razodene slava Boga Očeta in da mi s Kristusom spoznamo svojega Očeta kot njegovi otroci. Poleg tega nas Sveti Duh v Kristusu uči, kako ga klicati in kako živeti kot njegovi ljubljeni otroci.

Ta prehod je ozek, kot pri porodu. Stare krstilnice so imele obliko križa, keliha ali maternice, in skozi celoten obred krsta se izmenjujeta in prepletata podobi ponovnega rojstva in oblikovanja po Kristusovi smrti in vstajenju. Tako se razodeva, da biti obujen od Očeta pomeni biti rojen v veliki noči Jezusa Kristusa. Z grehom in smrtjo zaznamovano življenje je bilo križano, vstajenje s Kristusom pa pomeni živeti popolno novost, spoznati Očeta prav po daru življenja, ki nas doseže v tem, da smo z njim združeni v njegovi smrti. To je popolna novost!

Nismo zgolj Božja stvaritev, ampak živimo življenje Božjega otroštva. In otroci so svobodni. Kot uči Berdjajev, biti resnično svobodni, pomeni biti v ljubezni. Edini prostor, kjer smo resnično svobodni, je ljubezen. In prava svoboda je v Kristusu: »Nihče mi ga [življenja] ne jemlje, ampak ga jaz dajem sam od sebe« (Jn 10,18). Zastonjska ljubezen je edini prostor, kjer je človek svoboden, saj ni zastonjska ljubezen, če ni svobodna. Če nekaj delamo iz dolžnosti ali strasti, to ni zastonjska ljubezen.

Pavel Kološanom poudari, da je Bog Oče s Kristusom dal življenje tudi tistim, ki so bili mrtvi v svojih grehih, ali zaradi svojih grehov. Mrtvi pod težo krivde in še tuji obljubam zaveze, saj so bili pogani in neobrezani. Pavel pojasni, da govori o obrezi mesa. Potem ko mu je Oče v srcu razodel Sina, in ko je prešel smrt s Kristusom ter je bil njegov stari človek križan in je vstal novi Pavel, ve dokončno, da »v Kristusu Jezusu nič ne velja ne obreza ne neobreza, marveč vera, ki deluje po ljubezni« (Gal 5,6). Pavel iz lastne izkušnje ve, kako religija človeka naredi, da se čuti, da je v redu in ima pravico soditi druge. Ve tudi, kako religija vpliva tudi na način razmišljanja, da postane strasten. Pogani živijo na način tega sveta, v skušnjavah strasti in postanejo uporniški. Obenem pa Pavel ve, da tudi obrezani, čeprav pripadajo izvoljenemu ljudstvu, pridejo do strastnega razmišljanja (prim. Ef 2,1-3). Kajti, če izpolnjuješ postavo, ti ta daje občutek vzvišenosti in večvrednosti in začneš soditi druge. In ravno tedaj človek pokaže, da je zunaj ljubezni in greši. Zato Pavel jasno pove: »S tem, ko sodiš drugega, obsojaš sam sebe« (Rim 2,1).

Ničemur ne služi, če živiš še tako visoke vrednote – kulturne, moralne ali religiozne –, če jih ne živiš v ljubezni. Ljubezni pa noben človek ne more doseči iz svoje človeške narave. Celotno človeštvo, »vsi, Judje in Grki so v oblasti greha« (prim. Rim 3,9). Lahko se kot heroji naprezamo, da bi živeli visoke ideale, vendar nikoli ne bomo razodeli Boga kot ljubezen in Očeta, ker ne živimo svobodne ljubezni. Zastonjsko, svobodno ljubezen, prejmemo od Božjih oseb, saj je Bog zastonjska ljubezen.

»Saj so vsi [ne le Judje in Grki] grešili in so brez Božje slave« (Rim 3,23). Brez Božje slave pomeni, da človek brez življenja kot zōē in brez zastonjske ljubezni ne more razodevati Boga.

V današnjem odlomku Pavel pojasnjuje, da so bili pogani Kološani mrtvi, Bog pa jim je podaril novo življenje, ko jim je odpustil grehe. Ko govori o odpuščanju, ne uporabi izraza »vam Kološanom«, temveč uporabi »nam«, ker nas je vse skupaj dosegel Oče z ljubeznijo v Jezusu Kristusu. Vsi, ki sprejmejo Očetov dar, so opravičeni »po njegovi milosti, prek odkupitve v Kristusu Jezusu« (Rim 3,24). Za Pavla pomeni biti opravičen, da je človek v pravem odnosu z Bogom. In edini pravi odnos z Bogom, ki je Oče, je spoznati, da smo njegovi otroci, rojeni v Jezusu Kristusu in po Svetem Duhu prejeti njegovo življenje, ki je zastonjska ljubezen. Tedaj se človekovo stanje popolnoma spremeni.

»Nobeden, ki je rojen iz Boga, ne dela greha, saj njegovo seme ostaja v njem in ne more grešiti, ker je rojen iz Boga« (1 Jn 3,9). In če smo Božji otroci ter hodimo v luči, ki je Kristus, smo v občestvu drug z drugim in kri Jezusa, njegovega Sina, nas očiščuje vsakega greha (prim. 1 Jn 1,7).

V današnjem odlomku Pavel odpira tudi temo –zadolžnice, ki se je s svojimi določbami glasila proti nam. Ta izraz izhaja iz grškega pravnega sveta pred Kristusom. Gre za rokopis, seznam dolgov, ki jih je bilo treba odplačati in je bil javno pritrjen. Ta dokument je bil za nas neugoden. Še več: bil je proti nam. Kristus ga je odpravil, pribil ga je na križ. Ko nas je združil s svojo smrtjo na križu in vstajenjem, nas je postavil v novo življenje, kjer nas Očetova ljubezen osvobodi in kjer ni več nobene zadolžnice, posledice zakonov in predpisov, ki bi nas lahko zasužnjili! Ne Mojzesova postava ne predpisi, ki bi jih nekateri hoteli ohraniti celo v Cerkvi (prim. Gal 5,1-4). Le nekaj vrstic zatem bo Pavel zelo oster do tistih, ki hočejo v vero v Kristusa vpeljati religiozne navade (prim. Kol 2,16-23).

Kot priča zgodovina, je prevara določenega načina biti Cerkev prav ta logika, ki jo izraža zadolžnica. Toda Pavel zaključi, da »s svojo umišljeno pobožnostjo, ponižnostjo in strogostjo do telesa dajejo te reči sicer vtis modrosti, a dejansko niso za drugo, kot da gódijo mesu« (Kol 2,23). In ko religija postane posvetna, kot se dogaja danes, potem, kot pravi Schmemann, dogajanje v Cerkvi določa svet. Pravzaprav ne le dogajanje – kar danes hitro opazimo –, ampak ideje in miselnost sveta postanejo zadolžnica, kar pozabimo pa na Božje otroštvo, kri Kristusa, ki očiščuje in odpušča, in Svetega Duha, ki v naša srca vliva zastonjsko ljubezen. Kaj se torej lahko razodene?

 

SEMENA je rubrika Centra Aletti, ki je na voljo vsako sredo.
Vsak teden je na spletni strani LIPE poleg nedeljske homilije v zvočni obliki (v italijanščini) na voljo tudi poglobitev Božje besede nedeljske ali praznične svete maše.

 

HRVATSKI

Vjera je prihvaćanje Očeva dara, njegova Sina koji je postao čovjekom – Isusa Krista. Jednom prihvaćen, može očitovati da je Očev dar Božji život, zōē, koji ne poznaje zalaza, jer je besplatna ljubav (agapē) – a ljubav ostaje zauvijek (usp. Iv 3,16; 1 Kor 13,8). U svojoj ljubavi Krist nas sjedinjuje sa svojom smrću, koja je prvi čin koji očituje novost Boga, koji je ljubav. Kroz cijelu povijest čovječanstva, sve do danas, mnogi su spasenje zamišljali kao intervenciju Boga koji – videći čovjekov trud, pobožnost, žrtve i odricanja – popravlja sve što je dramatično i tragično u ljudskom životu. Ako ne prije, onda barem nakon smrti. Međutim, Krist nas sjedinjuje sa svojim načinom umiranja, koji najdublje očituje Boga Oca. Krist ne popravlja ono što u čovjeku nije u redu. Krist oslobađa čovjeka od smrti i od grijeha, koji je uzrokovao smrt. Krist intervenira upravo u smrti, kada se predaje u ruke svojih ubojica. Tako smrt postaje mjesto gdje se čovjeku daruje život koji više ne umire. Otac uskrisava Sina i s njim sve one koji su u njemu, sjedinjeni u umiranju.

Pavao kaže da se u tom prijelazu očituje slava Boga Oca i da s Kristom upoznajemo svog Oca kao njegova djeca. Osim toga, Duh Sveti nas u Kristu uči kako ga zvati i kako živjeti kao njegova ljubljena djeca.

Taj prijelaz je tijesan, kao pri porodu. Naime, stare krstionice imale su oblik križa, kaleža ili utrobe, i kroz cijeli obred krštenja izmjenjuju se i isprepliću slike preporođenja i suobličenja Kristovoj smrti i uskrsnuću. Tako se očituje da biti uskrišen od Oca znači biti rođen u Pashi Isusa Krista. Život obilježen grijehom i smrću biva raspet, a uskrsnuće s Kristom znači živjeti potpunu novost, upoznati Oca upravo po daru života koji nas dohvaća u sjedinjenju s njim u njegovoj smrti. To je potpuna novost!

Nismo samo Božja stvorenja, već živimo život Božjeg sinovstva. A sinovi su slobodni. Kao što Berdjajev uči, biti uistinu slobodan znači biti u ljubavi. Jedini prostor u kojem smo istinski slobodni jest ljubav. A istinska sloboda je u Kristu: „Nitko mi ga [život] ne uzima, nego ja ga sam od sebe polažem“ (Iv 10,18). Besplatna ljubav je jedino mjesto gdje je čovjek slobodan, jer nema besplatne ljubavi ako nije slobodna. Ako nešto činimo samo zbog ispunjenja dužnosti ili iz strasti, onda to nije besplatna ljubav.

Pavao naglašava Kološanima da je Bog Otac, s Kristom, dao život čak i onima koji su bili mrtvi u svojim grijesima ili zbog svojih grijeha. Mrtvi pod teretom krivnje i još uvijek strani obećanjima saveza, budući da su bili pogani i neobrezani. Pavao objašnjava da govori o obrezanju tijela. Nakon što mu je Otac objavio Sina u srcu, i nakon što je prošao smrt s Kristom, i njegov stari čovjek bio raspet, a novi Pavao uskrsnuo, on definitivno zna da „u Kristu Isusu ništa ne vrijedi ni obrezanje ni neobrezanje, nego – vjera ljubavlju djelotvorna“ (Gal 5,6). Pavao iz vlastitog iskustva zna kako religija čovjeka dovodi do toga da se osjeća ispravno i kako mu daje za pravo da sudi drugima. Također zna kako religija utječe i na način razmišljanja, čineći ga strastvenim. Pogani žive na način ovoga svijeta, u napastima strasti te postaju buntovni. Ali Pavao zna da čak i obrezani, iako pripadaju izabranom narodu, upadaju u strastveno razmišljanje (usp. Ef 2,1-3). Budući da ispunjavaš zakon, to ti daje osjećaj da si velik i bolji od drugih te počinješ suditi druge. I upravo  tada čovjek očituje da je izvan ljubavi i da griješi. Zato Pavao jasno kaže: „Jer time što drugoga sudiš, sebe osuđuješ“ (Rim 2,1).

Ne koristi ničemu živjeti čak i najviše vrijednosti – kulturne, moralne ili religiozne – ako ih se ne živi u ljubavi. Ali nijedan se čovjek ne može domoći ljubavi polazeći od svoje ljudske naravi. Cijelo čovječanstvo, „[Židovi i Grci] su pod grijehom“ (Rim 3,9). Naime, možemo se herojski truditi živjeti visoke ideale i vrijednosti, ali nikada nećemo očitovati Boga kao ljubav i kao Oca, jer ne živimo slobodnu ljubav. Besplatnu ljubav, slobodnu ljubav, primamo od Božjih Osoba, jer Bog je besplatna ljubav.

„Svi [ne samo Židovi i Grci] su zaista sagriješili i potrebna im je slava Božja“ (Rim 3,23). Nemati slave Božje znači da čovjek, bez života kao zōē i besplatne ljubavi, ne može očitovati Boga.

U današnjem odlomku Pavao objašnjava da su pogani Kološani bili mrtvi, ali im je Bog dao novi život opraštajući im grijehe. Naime, kada govori o oprostu, ne koristi izraz „vama Kološanima“, već „nam“, jer nas je sve skupa Otac dohvatio s ljubavlju u Kristu Isusu. Svi koji prihvaćaju Očev dar „opravdani su besplatno, njegovom milošću po otkupljenju u Kristu Isusu“ (Rim 3,24). Za Pavla, biti opravdan znači biti u ispravnom odnosu s Bogom. A jedini ispravan odnos s Bogom, koji je Otac, jest spoznati da smo njegova djeca, rođena u Kristu Isusu, primajući po Duhu Svetom njegov život, koji je besplatna ljubav. Tada se čovjekovo stanje potpuno mijenja.

„Tko god je rođen od Boga, ne čini grijeha jer njegovo sjeme ostaje u njemu; ne može griješiti jer je rođen od Boga“ (1 Iv 3,9). A ako smo djeca Boga Oca i hodimo u svjetlu koje je Krist, u zajedništvu smo s drugima i krv Isusa, Sina njegova, čisti nas od svakoga grijeha (usp. 1 Iv 1,7).

Naime, u današnjem odlomku Pavao otvara temu zadužnice koja je svojim propisima bila protiv nas. Taj izraz dolazi iz grčkog pravnog svijeta prije Krista. Bio je to rukopis, popis dugova koje se moralo vratiti, koji je bio javno prikovan. Taj dokument je bio nepovoljan za nas. Štoviše, bio je protiv nas. Krist ga je uklonio pribivši ga na križ. Sjedinivši nas sa svojom smrću na križu i svojim uskrsnućem, Krist nas je smjestio u novi život, gdje nas Očeva ljubav oslobađa i gdje više nema nikakve zadužnice, posljedice zakonâ i propisâ, koja bi nas mogla učiniti robovima! Ni Mojsijev zakon, niti propisi koje bi neki htjeli sačuvati čak i u Crkvi (usp. Gal 5,1-4). Naime, samo nekoliko redaka kasnije, Pavao će biti vrlo oštar prema onima koji žele uvesti u vjeru u Krista Isusa religijske običaje (usp. Kol 2,16-23).

Kao što povijest svjedoči, obmana određenog načina postojanja Crkve upravo je ta logika izražena u zadužnici. Ali Pavao zaključuje da „po samozvanu bogoštovlju, poniznosti i trapljenju tijela sve to doduše slovi kao mudrost, ali nema nikakve vrijednosti, samo zasićuje tijelo“ (Kol 2,23). A kada se religija sekularizira, kao što se događa danas, tada, kako s pravom kaže Schmemann,  o događanjima u Crkvi odlučuje svijet. Štoviše, ne samo događanjima – što danas brzo primjećujemo – već ideje i mentalitet svijeta postaju svojevrsna zadužnica, zaboravljajući na Božje sinovstvo, na krv Kristovu koja čisti i oprašta i na Duha Svetoga koji u naša srca ulijeva besplatnu ljubav.  Što se onda može očitovati?

 

SJEMENA je rubrika Centra Aletti dostupna svake srijede.
Svakog tjedna, osim nedjeljne propovijedi u audio obliku (na talijanskom), bit će dostupno na web stranici LIPA produbljivanje nedjeljnih ili blagdanskih čitanja euharistijske liturgije.

 

POLSKI

Wiara jest przyjęciem daru Ojca, którym jest Jego Syn Chrystus Jezus, który stał się człowiekiem. Przyjęty, może pokazać, że darem Ojca jest boskie życie, zōē, które nie zna zachodu, ponieważ jest agape – a miłość pozostaje na wieki (por. J 3,16; 1 Kor 13,8).

W swojej miłości Chrystus jednoczy nas ze swoją śmiercią i jest to działanie, które jako pierwsze objawia nowość Boga, który jest miłością. W całej historii ludzkości, aż do dzisiaj, wielu wyobraża sobie zbawienie jako Boga, który widząc zaangażowanie, oddanie, poświęcenie, wyrzeczenia dokonane przez ludzi, interweniuje i naprawia to, co jest dramatyczne i tragiczne w ich życiu. Jeśli nie przed, to przynajmniej po śmierci. Zamiast tego Chrystus przyłącza nas do swojego sposobu umierania, który staje się najwyższym miejscem najbardziej radykalnej manifestacji Boga Ojca. Chrystus nie naprawia czegoś, co jest nie tak z człowiekiem. Chrystus uwalnia człowieka od śmierci i grzechu, który sprowadził śmierć. Chrystus interweniuje właśnie w śmierć, ofiarowując się w ręce swoich zabójców. W ten sposób śmierć staje się miejscem przekazania człowiekowi życia, które już nie umiera. Ojciec wskrzesza Syna, a wraz z Nim wszystkich tych, którzy są w Nim, zjednoczeni w umieraniu.

Paweł mówi, że w tym przejściu objawia się chwała Boga Ojca i że my z Chrystusem znamy teraz naszego Ojca jako Jego dzieci. Co więcej, to Duch Święty w Chrystusie uczy nas, jak Go nazywać i jak żyć jako Jego umiłowane dzieci.

Przejście to jest zwężeniem, jak dzieje się przy porodzie. W rzeczywistości starożytne baptysteria miały kształt krzyża, kielicha lub łona, a podczas całego obrzędu chrztu obraz odrodzenia i bycia połączonym ze śmiercią i zmartwychwstaniem Chrystusa podążają za sobą i przeplatają się, aby ukazać, jak zmartwychwstanie przez Ojca zbiega się z powstaniem w Passze Jezusa Chrystusa. Życie naznaczone grzechem i śmiercią zostało ukrzyżowane, a zmartwychwstanie z Chrystusem oznacza doświadczenie całkowitej nowości, poznanie Ojca właśnie poprzez dar życia, który przychodzi do nas, będąc zjednoczonym z Nim w Jego śmierci. Jest to absolutna nowość!

Nie jesteśmy tylko Bożymi stworzeniami, ale żyjemy życiem ukonstytuowanym przez boskie synostwo. A dzieci są wolne. I, jak naucza Bierdjajew, bycie wolnym naprawdę oznacza bycie w miłości. Jedynym obszarem, w którym człowiek żyje wolny, jest miłość. A prawdziwa wolność znajduje się w Chrystusie: „Nikt Mi go nie zabiera, [życia] lecz Ja od siebie je oddaję” (J 10,18). Agape jest jedynym miejscem, w którym człowiek jest wolny, ponieważ nie ma agape, jeśli nie jest wolna. Jeśli ktoś robi coś, aby wypełnić obowiązek lub z namiętności, to nie jest to agape.

Paweł zwraca się do Kolosan, podkreślając, że wraz z Chrystusem Bóg Ojciec dał życie także tym, którzy umarli w swoich grzechach lub z powodu swoich grzechów. Umarli pod ciężarem winy, a ponadto obcy obietnicom przymierza, ponieważ są poganami i nieobrzezanymi. Paweł precyzuje, że mówi o obrzezaniu ciała.

Po tym, jak Ojciec objawił mu Syna w jego sercu, a on przeszedł przez śmierć z Chrystusem i jego stary człowiek został ukrzyżowany, a nowy Paweł został wskrzeszony, Paweł definitywnie wie, że „w Chrystusie Jezusie ani obrzezanie, ani jego brak nie mają żadnego znaczenia, tylko wiara, która działa przez miłość” (Ga 5,6). Paweł wie z doświadczenia, jak religia prowadzi do dobrego samopoczucia i jak upoważnia do osądzania innych. Paweł wie, jak religia sprawia, że rownież mentalność, sposób myślenia, staje się namiętny. Poganie żyją według tego świata, zgodnie z pokusami namiętności, stając się w ten sposób buntownikami. Ale Paweł wie, że nawet obrzezani, choć należą do narodu wybranego, dochodzą do namiętnego sposobu myślenia (por. Ef 2,1-3). Prawo bowiem, jeśli wypełnia się je w czymkolwiek, sprawia, że czujemy się wspaniali i lepsi od innych, tak że zaczynamy osądzać innych. W tym właśnie momencie manifestujesz, że jesteś pozbawiony miłości, a zatem grzeszysz. Dlatego Paweł wyraźnie mówi: “W jakiej bowiem sprawie sądzisz drugiego, [w tej] sam na siebie wydajesz wyrok” (Rz 2,1).

Nie ma sensu żyć wysoką wartością, czy to kulturową, moralną czy religijną, jeśli nie żyje się nią w miłości. Ale miłość nie jest osiągalna dla żadnego człowieka z jego własnej ludzkiej natury. Cała ludzkość, „Żydzi i Grecy, wszyscy są pod panowaniem grzechu” (Rz 3,9). Rzeczywiście, możemy starać się jak bohaterowie żyć wielkimi ideałami, wartościami, ale nigdy nie zamanifestujemy Boga jako miłości i jako Ojca, ponieważ nie żyjemy miłością w wolności. Agape, miłość w wolności, jest otrzymywana od Osób Bożych, ponieważ Bóg jest agape.

„wszyscy bowiem zgrzeszyli [nie tylko Żydzi i Grecy] i pozbawieni są chwały Bożej” (Rz 3,23). Pozbawienie chwały Bożej oznacza dokładnie, że człowiek bez zōē i agape nie może zamanifestować Boga.

Paweł w dzisiejszym czytaniu wyjaśnia, że oni, pogańscy Kolosanie, byli martwi, ale Bóg dał im nowe życie poprzez przebaczenie ich grzechów. W rzeczywistości, kiedy mówi o przebaczeniu, nie używa wyrażenia „wam, Kolosanom”, ale obejmuje wszystkich w „my”, ponieważ wszyscy razem, jesteśmy objęci przez Ojca miłością w Chrystusie Jezusie. Wszyscy, którzy przyjmują dar Ojca, „dostępują usprawiedliwienia darmo, z Jego łaski, przez odkupienie, które jest w Chrystusie Jezusie” (Rz 3,24).

Dla Pawła bycie usprawiedliwionym oznacza bycie we właściwej relacji z Bogiem. A jedyną właściwą relacją z Bogiem, który jest Ojcem, jest odkrycie, że jesteśmy Jego dziećmi zrodzonymi w Chrystusie Jezusie, otrzymując przez moc Ducha Świętego Jego życie, które jest ukonstytuowane jako agape. Wtedy cały stan człowieka zmienia się całkowicie.

„Każdy, kto narodził się z Boga, nie grzeszy, gdyż trwa w nim nasienie Boże; taki nie może grzeszyć, bo się narodził z Boga” (1J 3,9). A jeśli jesteśmy dziećmi Boga Ojca i chodzimy w światłości, którą jest Chrystus, jesteśmy w komunii z innymi, a krew Jezusa, Jego Syna, oczyszcza z wszelkiego grzechu (por. 1J 1,7).

W rzeczywistości, w dzisiejszym fragmencie Paweł otwiera kwestię dokumentu (cyrografu), który według zaleceń był nam przeciwny. Cyrograf jako słowo, pochodzi z greckiego świata prawniczego przed Chrystusem. Był to odręczny dokument, przybijany publicznie, zawierający listę długów hipotecznych, które należało spłacić. Dokument ten był dla nas niekorzystny. W rzeczywistości był przeciwko nam.

Chrystus usunął ten dokument z drogi, przybijając go do krzyża. Jednocząc nas ze swoją śmiercią na krzyżu i swoim zmartwychwstaniem, Chrystus umieścił nas w nowym życiu, w którym miłość Ojca wyzwala nas i nie ma już żadnego zapisu dłużnego, żadnej konsekwencji praw i nakazów, które mogłyby nas zniewolić! Ani prawo Mojżeszowe, ani te przepisy, które niektórzy chcieliby, abyśmy nawet w Kościele nadal nimi żyli (por. Ga 5,1-4). W rzeczywistości po kilku wersetach Paweł będzie bardzo surowy wobec tych, którzy chcą wprowadzić zwyczaje religijne do wiary w Chrystusa Jezusa (por. Kol 2,16-23).

Jak świadczy historia, oszustwo pewnego sposobu bycia Kościołem jest właśnie tym sposobem rozumowania, który wyraża cyrograf. Paweł stwierdza jednak, że wszystkie te rzeczy są „mają pozór mądrości dzięki kultowi własnego pomysłu, uniżaniu siebie i nieoszczędzaniu ciała, nie dzięki okazywaniu jakiejś wyrozumiałości dla zaspokojenia ciała [grzesznego]” (Kol 2,23).

A kiedy religia staje się zsekularyzowana, jak to się stało w tych czasach, wtedy to świat, jak słusznie mówi Schmemann, kieruje programem Kościoła. Co więcej, nie tylko program, co jest dziś łatwo widoczne, ale idee i sposoby świata stają się rodzajem cyrografu, a synostwo z Ojcem, który kocha, krew Chrystusa, która oczyszcza i przebacza, oraz Duch Święty, który wlewa agape w nasze serca, są jakby zapomniane. Co zatem można objawić?

 

ZIARNA są rubryką Centro Aletti udostępnianą w każdą środę.
Każdego tygodnia, oprócz homilii niedzielnej w formie audio, na stronie LIPA będzie do dyspozycji pogłębienie czytań liturgicznych z eucharystii niedzielnej bądź świątecznej